Na etykiecie flakonu widnieje zwykle jedno słowo: Parfum albo Fragrance. Pod nim może kryć się od kilkudziesięciu do ponad stu związków chemicznych — a prawo w większości krajów świata nie wymaga, by producent wymienił choć jeden z nich. To nie przeoczenie legislacyjne. To celowo skonstruowana luka prawna, licząca sobie niemal sto lat.

Ten tekst nie jest oskarżeniem branży zapachowej — to próba wyjaśnienia mechanizmu prawnego i chemicznego stojącego za tajemnicą składu, oraz przegląd tego, co najnowsze badania (2024–2025) mówią o jednej z najczęściej dyskutowanych grup substancji w perfumerii: ftalanach.

Dlaczego skład perfum jest tajny — mechanizm prawny

Tajemnica składu zapachowego nie wynika z braku regulacji, lecz z konkretnego przepisu. W Stanach Zjednoczonych podstawą jest Fair Packaging and Labeling Act (FPLA) z 1966 roku, który pozwala producentom kosmetyków ukryć składniki zapachowe i smakowe pod ogólnym określeniem "fragrance" lub "flavor", traktując dokładną recepturę jako tajemnicę handlową (trade secret). Krytycy tego rozwiązania — w tym organizacje zdrowia publicznego — nazywają tę lukę "fragrance loophole" i wskazują, że w praktyce pozwala ona na niemal zupełny brak przejrzystości wobec konsumenta (Weaving Voices – Fact Sheet: The Fragrance Industry's Policy Failures and Trade Secret Myth).

W Unii Europejskiej mechanizm jest podobny, choć nieco bardziej ograniczony. Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 o produktach kosmetycznych pozwala deklarować kompozycję zapachową jako "parfum" bez wymieniania poszczególnych składników — z jednym istotnym wyjątkiem: alergenów zapachowych przekraczających określone progi stężenia muszą być wymienione z nazwy. Do 2023 roku lista obejmowała 24 takie substancje. Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2023/1545, opublikowane 26 lipca 2023 r., rozszerzyło tę listę o 56 dodatkowych alergenów (do 80 łącznie), z progami 0,001% dla produktów pozostawianych na skórze i 0,01% dla spłukiwanych. Firmy mają czas na dostosowanie etykiet do 31 lipca 2026 r. dla produktów już na rynku i do 31 lipca 2028 r. dla nowych (Komisja Europejska – pełny tekst rozporządzenia 2023/1545, EUR-Lex; ALS Global – Navigating EU Regulation 2023/1545).

Innymi słowy: prawo unijne każe ujawnić alergeny, ale nie każe ujawnić całej receptury. Reszta kompozycji — w tym rozpuszczalniki, utrwalacze i nośniki — pozostaje objęta tajemnicą handlową.

Czy branża sama się reguluje?

Częściowo tak. International Fragrance Association (IFRA) wraz z Research Institute for Fragrance Materials (RIFM) ustala dobrowolne standardy bezpieczeństwa dla surowców zapachowych. W 2025 roku IFRA opublikowała zaktualizowaną Transparency List — zestawienie 3691 składników zapachowych i funkcjonalnych używanych na świecie, mające zwiększyć zaufanie konsumentów (IFRA – Transparency List 2025). To krok w stronę jawności, ale lista dotyczy puli dopuszczonych składników w skali branży — nie ujawnia receptury konkretnego produktu na półce.

Co konkretnie kryje "Fragrance/Parfum" — dane z testów laboratoryjnych

Najbardziej cytowanym niezależnym badaniem tego, co faktycznie znajduje się pod etykietą "fragrance", pozostaje raport "Not So Sexy: The Health Risks of Secret Chemicals in Fragrance", przygotowany przez Environmental Working Group (EWG) wspólnie z Campaign for Safe Cosmetics. Laboratoryjna analiza 17 popularnych perfum wykazała średnio 14 niezadeklarowanych związków chemicznych na produkt — łącznie zidentyfikowano 38 substancji nieujętych na etykietach, w tym związki kojarzone z zaburzeniami hormonalnymi i reakcjami alergicznymi (EWG – Not So Sexy; pełny raport PDF).

Wśród zidentyfikowanych substancji znalazł się m.in. ftalan dietylu (DEP) — jeden z najczęściej wykrywanych związków w biomonitoringu populacyjnym.

Czym są ftalany i po co trafiają do perfum

Ftalany to grupa estrów kwasu ftalowego, stosowanych w przemyśle chemicznym głównie jako plastyfikatory (zmiękczacze PVC) oraz rozpuszczalniki. W perfumerii najczęściej wykorzystywany jest ftalan dietylu (DEP) — pełni funkcję nośnika i utrwalacza kompozycji zapachowej, spowalniając parowanie lotnych składników i "wiążąc" zapach na skórze na dłużej. To właśnie dlatego ftalany trafiają do syntetycznych perfum tak często: nie pachną same w sobie, ale wydłużają trwałość zapachu.

Problem w tym, że ftalany — obok samego "fragrance" — również mieszczą się pod ogólnym pojęciem tajemnicy handlowej i rzadko są wymieniane z nazwy na etykiecie.

Co mówią najnowsze badania (2024–2025)

Biomonitoring populacyjny

Amerykańskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) od 1999 roku systematycznie mierzy metabolity ftalanów w moczu reprezentatywnej próby populacji w ramach National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES). Dane biomonitoringowe pokazują powszechną, mierzalną obecność metabolitów ftalanów w populacji ogólnej, z wyższymi stężeniami u kobiet niż u mężczyzn dla kilku metabolitów, w tym monoetylu ftalanu (głównego metabolitu DEP) (CDC – National Exposure Report). Badanie kohortowe studentek w USA, porównujące dane własne z trendami NHANES z lat 2005–2016, potwierdziło utrzymującą się ekspozycję na ftalany związaną m.in. z używaniem kosmetyków i produktów zapachowych (PLOS ONE, 2022).

Przegląd mechanizmów endokrynnych (2024)

Przegląd systematyczny opublikowany w czasopiśmie Endocrines (MDPI) pod tytułem "Synthetic Endocrine Disruptors in Fragranced Products" wskazuje, że ftalany obecne w kompozycjach zapachowych — w tym ftalan dibutylu, dipentylu, butylobenzylu i difenylu — są klasyfikowane jako substancje zaburzające gospodarkę hormonalną (endocrine disruptors). Autorzy opisują mechanizmy obejmujące interferencję z receptorami estrogenowymi, zaburzenia sygnalizacji androgenowej oraz wpływ na funkcję tarczycy. W tym samym przeglądzie zwrócono uwagę na syntetyczne piżma policykliczne (galaksolid, tonalid) jako dodatkową grupę związków o potencjale endokrynnym (Endocrines, MDPI, 2024).

Przegląd narracyjny (2025)

Opublikowany w 2025 roku w Frontiers in Toxicology przegląd narracyjny na temat wpływu perfum i produktów kosmetycznych na zdrowie człowieka podsumowuje, że wiele syntetycznych związków chemicznych obecnych w perfumach i kosmetykach wiąże się z niekorzystnymi skutkami zdrowotnymi, w tym zaburzeniami endokrynnymi i szkodliwym wpływem na układ rozrodczy. Autorzy podkreślają, że skumulowana, codzienna ekspozycja na wiele źródeł (kosmetyki, środki czystości, tworzywa sztuczne) jest kluczowym problemem, którego obecne progi regulacyjne — ustalane zwykle dla pojedynczych substancji i produktów — nie uwzględniają w pełni (Frontiers in Toxicology, 2025).

Warto zaznaczyć uczciwie: część z cytowanych powyżej prac to przeglądy narracyjne, nie metaanalizy kontrolowanych badań klinicznych na ludziach — łączą one dane epidemiologiczne, badania in vitro i badania na zwierzętach. To standardowa i wartościowa metoda w toksykologii środowiskowej, ale oznacza to też, że siła dowodowa poszczególnych powiązań (np. ekspozycja na DEP a konkretny skutek zdrowotny) różni się między substancjami i wymaga dalszych badań kohortowych.

Jak zmienia się regulacja

Presja regulacyjna rośnie szybciej niż w ostatniej dekadzie:

• Kalifornia, Toxic-Free Cosmetics Act (AB 2762) — od 1 stycznia 2025 r. zakazuje w kosmetykach m.in. ftalanu dibutylu (DBP) i ftalanu di(2-etyloheksylu) (DEHP), obok formaldehydu, rtęci i wybranych parabenów (Lexology / National Law Review).

• Kalifornia, Cosmetic Fragrance and Flavor Ingredient Right to Know Act (SB 312) — obowiązuje od stycznia 2022 r. i wymaga od firm kosmetycznych publicznego raportowania obecności 23 wskazanych składników zapachowych uznawanych za "reportable" (California Legislative Information).

• Unia Europejska, rozporządzenie (UE) 2023/1545 — jak opisano wyżej, rozszerza obowiązek etykietowania alergenów zapachowych z 24 do 80 substancji, z pełnym wdrożeniem do lipca 2028 r.

To pierwsze w historii przypadki, w których ustawodawcy — a nie tylko organizacje pozarządowe — zaczynają systemowo kwestionować zasadność pełnej nieprzejrzystości składu zapachowego.

Dlaczego to ma znaczenie przy wyborze perfum

Żaden z przywołanych tu dokumentów nie twierdzi, że każdy zapach zawierający ftalany jest niebezpieczny w typowych warunkach użycia — dawka, częstotliwość aplikacji i droga narażenia mają znaczenie, a regulatorzy tacy jak IFRA ustalają limity stężeń uznawane za bezpieczne w obrębie pojedynczego produktu. Problem, na który wskazują nowsze przeglądy (Frontiers 2025), dotyczy raczej łącznej, wieloźródłowej ekspozycji w czasie oraz samego braku możliwości świadomego wyboru przez konsumenta, dopóki skład pozostaje ukryty pod jednym słowem na etykiecie.

Właśnie dlatego coraz więcej niszowych, rzemieślniczych domów zapachowych — w tym marki pracujące na ekstraktach botanicznych zamiast syntetycznych baz zapachowych — traktuje jawność receptury i rezygnację z syntetycznych utrwalaczy jako część swojej tożsamości, a nie tylko chwyt marketingowy.

Źródła

• Weaving Voices – Fact Sheet: The Fragrance Industry's Policy Failures and Trade Secret Myth

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2023/1545 – EUR-Lex

• ALS Global – Navigating EU Regulation 2023/1545: A Guide for Cosmetics and Personal Care Companies

• IFRA – IFRA launches updated Transparency List (2025)

• EWG – Not So Sexy: The Health Risks of Secret Chemicals in Fragrance

• EWG / Campaign for Safe Cosmetics – pełny raport PDF

• CDC – National Exposure Report: About the Data (NHANES biomonitoring)

• PLOS ONE (2022) – Phthalate exposure among U.S. college-aged women: Biomonitoring and NHANES trends

• Endocrines, MDPI (2024) – Synthetic Endocrine Disruptors in Fragranced Products

• Frontiers in Toxicology (2025) – The impact of perfumes and cosmetic products on human health: a narrative review

• National Law Review – California's Toxic-Free Cosmetics Act (AB 2762) Bans 24 Ingredients

• California Legislative Information – AB 2762, Toxic-Free Cosmetics Act

Uwaga: ten materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej ani prawnej. Dane regulacyjne zmieniają się — przed publikacją warto zweryfikować aktualny status wdrożenia wskazanych przepisów.

SERIE